Zgodność z AI Act dla fintechu i sektora finansowego

Dwa obowiązki obowiązują od 2 lutego 2025 i oba dotyczą podmiotów stosujących AI – nie tylko firm, które ją budują.

Kompetencje w zakresie AI (art. 4)

Dostawcy i podmioty stosujące muszą podejmować środki zapewniające, w możliwie największym stopniu, odpowiedni poziom kompetencji w zakresie AI wśród personelu i innych osób obsługujących systemy AI w ich imieniu – z uwzględnieniem wiedzy technicznej, doświadczenia, wykształcenia, szkolenia i kontekstu stosowania. To obowiązek z obszaru ładu korporacyjnego, nie certyfikat ze szkolenia: w praktyce oznacza, że ludzie korzystający z Twojej AI rozumieją jej możliwości i ograniczenia, znają ryzyka dla praw podstawowych i ochrony danych, znają wewnętrzne zasady dopuszczalnego użycia i eskalacji oraz wiedzą, jakie przepisy mają zastosowanie. Kary za naruszenia art. 4 mieszczą się w progu z art. 99 ust. 4, do 15 mln EUR lub 3% światowego obrotu.

Praktyki zakazane (art. 5)

To zakazy bezwzględne, obarczone najwyższym progiem kar – do 35 mln EUR lub 7% światowego obrotu. Te, które dotyczą usług finansowych, wcale nie są teoretyczne.

• > techniki manipulacyjne lub wprowadzające w błąd, istotnie zniekształcające zachowanie i wyrządzające poważną szkodę – istotne przy nudgingu behawioralnym w kredytach i interfejsach transakcyjnych;
• > wykorzystywanie słabości określonych grup – istotne przy ofertach kredytowych i ubezpieczeniowych kierowanych do konsumentów wrażliwych;
• > rozpoznawanie emocji w miejscu pracy – monitorowanie stanu emocjonalnego pracowników call center czy działu tradingu jest zakazane wprost;
• > kategoryzacja biometryczna służąca wnioskowaniu o cechach wrażliwych (rasa, poglądy polityczne, wyznanie, orientacja seksualna) – co wyklucza ją jako dane wejściowe do scoringu czy oceny ryzyka ubezpieczeniowego.

Omnibus dokłada nowy zakaz – systemów AI generujących materiały intymne bez zgody oraz materiały przedstawiające seksualne wykorzystywanie dzieci – z terminem dostosowania do 2 grudnia 2026.

Przejrzystość (art. 50) – nieodroczona

Od 2 sierpnia 2026:

• > Chatboty (art. 50 ust. 1). Osoba wchodząca w interakcję z Twoim systemem AI musi zostać poinformowana, że rozmawia z AI – chyba że jest to oczywiste dla rozsądnie uważnego odbiorcy. Obsługa klienta, onboarding, reklamacje – jeśli w pętli jest bot, ujawnienie jest obowiązkowe.
• > Oznaczanie treści syntetycznych (art. 50 ust. 2). Generowane przez AI dźwięk, obraz, wideo lub tekst muszą być oznaczone w formacie nadającym się do odczytu maszynowego i wykrywalne jako sztucznie wytworzone. Dla systemów wprowadzonych do obrotu przed 2 sierpnia 2026 Omnibus odracza ten konkretny obowiązek oznaczania do 2 grudnia 2026.
• > Rozpoznawanie emocji i kategoryzacja biometryczna (art. 50 ust. 3). Tam, gdzie w ogóle są dopuszczalne, podmiot stosujący musi poinformować osoby im poddane.
• > Deepfake i teksty o sprawach publicznych (art. 50 ust. 4). Podmiot publikujący treści wygenerowane lub zmanipulowane przez AI musi to ujawnić – z wyłączeniem tekstów poddanych ludzkiej redakcji, za które odpowiedzialność redakcyjną ponosi konkretna osoba.

Informacja musi być jasna i przekazana najpóźniej przy pierwszej interakcji (art. 50 ust. 5).

Pełna egzekucja

2 sierpnia 2026 to także moment, w którym egzekucja i reżim kar z art. 99 stają się w pełni operacyjne wobec obowiązków już obowiązujących. Dotąd obowiązki istniały; od tej daty istnieje też aparat, który ukarze Cię za ich naruszenie.

Szesnaście miesięcy wygląda na dużo czasu, dopóki nie poznasz zakresu koniecznej pracy. Jeśli prowadzisz scoring kredytowy osób fizycznych, pakiet na grudzień 2027 to nie jest jeden dokument – to ocena skutków dla praw podstawowych, struktura nadzoru ludzkiego z konkretnymi, kompetentnymi osobami, ład nad danymi wejściowymi, sześciomiesięczna retencja rejestrów zdarzeń, procedura monitorowania i zawieszenia systemu oraz obowiązek poinformowania klienta, że podlega decyzji wspieranej przez AI. To zmiany organizacyjne z konsekwencjami dla zakupów, umów z dostawcami i obsady stanowisk. Firmy, które potraktowały pierwotny termin sierpniowy poważnie, mają dziś komfortowy zapas; te, które czekały na odroczenie, po prostu przesunęły problem, ale go nie rozwiązały.

W odroczonym obowiązku ukryty jest zresztą obowiązek żywy. To Twoje umowy z dostawcami i inwentarz modeli przesądzą, czy w grudniu 2027 w ogóle będziesz w stanie się dostosować – a te umowy podpisujesz teraz.

AI Act dzieli obowiązki między dostawcę, który tworzy system AI i wprowadza go do obrotu, a podmiot stosujący, który używa go pod własną odpowiedzialnością. Niemal każdy fintech i każda instytucja finansowa jest podmiotem stosującym: kupujesz lub licencjonujesz model scoringowy, chatbota, narzędzie do monitoringu AML – i stosujesz je wobec swoich klientów. Ta strona jest napisana dla Ciebie.

Rozróżnienie nie zawsze jest oczywiste, a pomyłka może być kosztowna. Jeśli istotnie dostroisz kupiony model, opatrzysz system AI własną nazwą albo istotnie zmienisz jego przeznaczenie, możesz stać się dostawcą – i przejąć znacznie cięższe obowiązki z art. 16 (system zarządzania jakością, dokumentacja techniczna, ocena zgodności, oznakowanie CE). Kto buduje wewnętrznie, jest dostawcą sam dla siebie. To pytanie klasyfikacyjne trzeba rozstrzygnąć jako pierwsze, bo wszystko dalsze zależy od odpowiedzi.

Załącznik III wymienia samodzielne zastosowania, które AI Act traktuje jako obarczone wysokim ryzykiem. Dwa trafiają wprost w sektor finansowy:

• > Załącznik III pkt 5 lit. b: ocena zdolności kredytowej osób fizycznych i ustalanie ich scoringu kredytowego – wysokie ryzyko, z jednym wyłączeniem: AI używana wyłącznie do wykrywania oszustw finansowych jest z tego wyjęta.
• > Załącznik III pkt 5 lit. c: ocena ryzyka i ustalanie cen w ubezpieczeniach na życie i zdrowotnych wobec osób fizycznych – wysokie ryzyko.

Filtr z art. 6 ust. 3

Nie każdy system z załącznika III jest wysokiego ryzyka. System wymyka się tej klasyfikacji, jeśli nie stwarza znaczącego ryzyka szkody i wykonuje wyłącznie wąskie zadanie proceduralne, poprawia wynik zakończonej wcześniej czynności ludzkiej, wykrywa wzorce lub odchylenia bez zastępowania ani wpływania na ocenę człowieka albo wykonuje zadanie przygotowawcze. Filtr ma jednak twardą granicę: system profilujący osoby fizyczne jest zawsze wysokiego ryzyka, cokolwiek innego by robił. W kredytach i ubezpieczeniach ta granica pochłania większość wyjątku – a dostawca, który powołuje się na art. 6 ust. 3, musi udokumentować swoją ocenę i zarejestrować system zgodnie z art. 6 ust. 4 i art. 49 ust. 2.

Praktyczny wniosek dla podmiotu stosującego: nie przyjmuj zapewnienia dostawcy „to nie jest wysokie ryzyko" na słowo. Poproś o dokumentację z art. 6 ust. 3, sprawdź, czy system profiluje, i sprawdź, czy został zarejestrowany. Jeśli klasyfikacja jest błędna, niewykonane obowiązki obciążają także Ciebie, nie tylko dostawcę.

Gdy reżim wysokiego ryzyka zacznie obowiązywać – 2 grudnia 2027 dla załącznika III – podmiot stosujący musi:

1. 01 Używać go zgodnie z instrukcją (art. 26 ust. 1). Środki techniczne i organizacyjne zapewniające użycie zgodne z instrukcją obsługi od dostawcy.
2. 02 Zapewnić nadzór ludzki (art. 26 ust. 2). Powierzyć nadzór osobom fizycznym mającym kompetencje, przeszkolenie, uprawnienia i wsparcie, by realnie go sprawować – wdrażając środki wskazane przez dostawcę na podstawie art. 14. Wyznaczona osoba bez uprawnienia do zatrzymania systemu to nie jest nadzór.
3. 03 Zadbać o dane wejściowe (art. 26 ust. 4). Gdy sprawujesz kontrolę nad danymi wejściowymi, zapewnić, że są adekwatne i dostatecznie reprezentatywne dla przeznaczenia systemu.
4. 04 Monitorować i zawiesić (art. 26 ust. 5). Monitorować działanie, informować dostawcę o problemach, a gdy użycie zgodne z instrukcją może stwarzać ryzyko dla zdrowia, bezpieczeństwa lub praw podstawowych – zawiesić stosowanie i bez zbędnej zwłoki zawiadomić dostawcę oraz organ nadzoru rynku.
5. 05 Prowadzić rejestry zdarzeń (art. 26 ust. 6). Przechowywać automatycznie generowane rejestry pozostające pod Twoją kontrolą przez okres odpowiedni do przeznaczenia, w każdym razie co najmniej sześć miesięcy.
6. 06 Poinformować pracowników (art. 26 ust. 7). Przed oddaniem systemu wysokiego ryzyka do użytku w miejscu pracy zawiadomić przedstawicieli pracowników i pracowników, których to dotyczy.
7. 07 Poinformować osoby, których dotyczy decyzja (art. 26 ust. 11). Gdy system z załącznika III podejmuje decyzje wobec osób fizycznych lub w nich pomaga, poinformować te osoby, że mu podlegają. Dla kredytodawcy oznacza to poinformowanie wnioskodawcy.
8. 08 Przygotować DPIA (art. 26 ust. 9). Wykorzystać informacje dostawcy z art. 13 do oceny skutków dla ochrony danych z art. 35 RODO.
9. 09 Współpracować z organami (art. 26 ust. 12).

Wyłączenie dla sektora finansowego – przeczytaj, zanim zbudujesz strukturę równoległą

Art. 26 ust. 5 stanowi, że podmioty stosujące będące instytucjami finansowymi, podlegające wymogom zarządzania wewnętrznego wynikającym z prawa UE rynku finansowego, spełniają obowiązek monitorowania przez zachowanie zgodności z tymi zasadami zarządzania wewnętrznego; art. 26 ust. 6 rozstrzyga tak samo o rejestrach zdarzeń, prowadzonych w ramach dokumentacji wymaganej tym prawem. Po ludzku: jeśli już prowadzisz system zarządzania ryzykiem i kontroli wewnętrznej na podstawie CRD, MiFID czy Wypłacalność II, dokładasz do niego kontrole specyficzne dla AI, zamiast stawiać osobną funkcję compliance AI. To realna oszczędność – i przepis, który umyka nagminnie.

Art. 27 wymaga przeprowadzenia FRIA przed rozpoczęciem stosowania – i sięga wprost prywatnych firm finansowych. Obok podmiotów publicznych i podmiotów prywatnych świadczących usługi publiczne obowiązek obciąża podmioty stosujące systemy wysokiego ryzyka z załącznika III pkt 5 lit. b (scoring kredytowy) i pkt 5 lit. c (ceny w ubezpieczeniach na życie i zdrowotnych). Jeśli scoringujesz konsumentów, FRIA Cię dotyczy.

Ocena musi opisywać: procesy, w których system będzie stosowany, zgodnie z jego przeznaczeniem; okres i częstotliwość stosowania; kategorie osób i grup, których to dotyczy; konkretne ryzyka szkody dla tych grup, z uwzględnieniem informacji dostawcy z art. 13; środki nadzoru ludzkiego w kształcie faktycznie wdrożonym; oraz środki, które podejmiesz, gdy ryzyka się zmaterializują, w tym rozwiązania w zakresie zarządzania wewnętrznego i mechanizmy rozpatrywania skarg. Wynik zgłasza się organowi nadzoru rynku na wzorze opracowanym przez Urząd ds. AI i aktualizuje, gdy zmieni się cokolwiek istotnego.

FRIA nie zastępuje DPIA. Uzupełniają się: DPIA obejmuje ryzyko dla ochrony danych i podstawy prawne, FRIA – szersze skutki dla praw podstawowych: równość, niedyskryminację, dostęp do usług o podstawowym znaczeniu. Jeśli masz już DPIA dla modelu scoringowego, to punkt wyjścia, a nie spełnienie obowiązku przeprowadzenia FRIA.

Powyższe obowiązuje od 2 grudnia 2027 dla systemów z załącznika III, po odroczeniu przez Omnibus.

Między dniem dzisiejszym a grudniem 2027 liczy się nie dokument, lecz struktura kontroli. Co podmiot stosujący z branży fintech musi mieć:

• > Inwentarz systemów AI. Każdy system AI stosowany lub planowany, z jego rolą, dostawcą, klasyfikacją (zakazany / wysokiego ryzyka / ograniczonego ryzyka / minimalny) oraz informacją, czy profiluje osoby fizyczne. Nie da się wykonać obowiązku, którego zakresu się nie zna – i na tym kroku większość firm odkrywa u siebie shadow AI.
• > Udokumentowaną decyzję klasyfikacyjną. Dostawca czy podmiot stosujący; wysokie ryzyko czy nie; a jeśli dostawca powołuje się na art. 6 ust. 3 – dokumentacja, która to potwierdza.
• > Politykę AI, która realnie obowiązuje. Dopuszczalne użycie, eskalacja, zgłaszanie incydentów, kto może kupować narzędzia AI i kto może je włączyć. Scentralizowane zakupy to praktyczna kontrola, która powstrzymuje niezatwierdzone narzędzia przed wejściem do organizacji.
• > Kompetencje w zakresie AI – przeprowadzone i udokumentowane. Art. 4 obowiązuje już teraz; szkolenie dopasowane do roli, z zapisem i potwierdzeniem, że się odbyło.
• > Nadzór ludzki z realnym uprawnieniem. Konkretne osoby, z kompetencjami i z uprawnieniem do zawieszenia systemu.
• > Umowy z dostawcami, które działają. Informacje z art. 13, instrukcja obsługi, dokumentacja z art. 6 ust. 3, współpraca przy FRIA i uprawnienia audytowe. Umowy podpisywane dziś będą obowiązywać w grudniu 2027.
• > Rejestrowanie zdarzeń i monitoring, wpięte w istniejący framework CRD/DORA, a nie postawione obok niego.

To jest workstream, który prowadzę z klientami: zinwentaryzować, sklasyfikować, zamknąć luki i umieścić ład nad AI tam, gdzie regulator będzie go szukał – wewnątrz systemu zarządzania ryzykiem, który już masz.

AI Act nie ląduje w próżni. Dla regulowanego podmiotu finansowego nakłada się na trzy reżimy, które już prowadzisz, a te nakładki są całą szansą na zrobienie tego efektywnie.

DORA (rozporządzenie 2022/2554)

System AI używany w zarządzaniu ryzykiem, w obsłudze klienta lub w procesach operacyjnych jest zasobem ICT: wchodzi w wymogi DORA dotyczące zarządzania ryzykiem ICT, testowania, zgłaszania incydentów i ryzyka stron trzecich. AI Act dokłada do tego kontrole specyficzne dla AI – jakość danych, nadzór ludzki, przejrzystość. Nie zastępuje DORA i DORA go nie konsumuje.

Zarządzanie w prawie rynku finansowego (CRD, MiFID, Wypłacalność II)

Jak w §7, art. 26 ust. 5–6 pozwala instytucjom finansowym wykonać obowiązek monitorowania i prowadzenia rejestrów przez istniejące ramy zarządzania wewnętrznego. To najbardziej użyteczny przepis całego Aktu dla podmiotu regulowanego.

RODO

Scoring osób fizycznych to przetwarzanie danych osobowych, ze wszystkim, co z tego wynika – podstawa prawna, przejrzystość zautomatyzowanego podejmowania decyzji, prawa osób, których dane dotyczą. FRIA uzupełnia DPIA; przejrzystość z art. 50 dokłada się do obowiązków informacyjnych RODO, a nie zastępuje ich.

Jeśli jesteś jednocześnie CASP albo instytucją płatniczą, warstwa ładu nad AI należy do tego samego systemu zarządzania ryzykiem, który zbudowałeś pod MiCA albo PSD2 – nie obok lub zamiast niego.

Jeśli budujesz na modelu ogólnego przeznaczenia, a nie stosujesz gotowego systemu, znaczenie ma rozdział V (art. 51–56) – choć głównie jako obowiązki dostawcy modelu, obowiązujące od 2 sierpnia 2025. Dostawcy GPAI muszą prowadzić zarządzanie ryzykiem i dokumentację techniczną, publikować streszczenie treści chronionych prawem autorskim użytych do trenowania, zapewnić cyberbezpieczeństwo i przekazywać w dół łańcucha informacje o możliwościach, ograniczeniach i ograniczaniu ryzyka. Modele przekraczające próg ryzyka systemowego (art. 51, załącznik XIII) mają dodatkowe obowiązki z art. 55 – ocena przeciwdziałająca (adversarial), ograniczanie ryzyka systemowego i zgłaszanie poważnych incydentów do Urzędu ds. AI.

Dla podmiotu stosującego praktyczny wniosek jest wąski, ale realny: dokumentacja, którą przekazuje dostawca GPAI, jest surowcem do Twojej własnej zgodności z art. 26 i FRIA, gdy budujesz na niej system wysokiego ryzyka. Jeśli informacja z góry jest uboga, Twoja zgodność też będzie.

Kary za praktyki zakazane obowiązują od lutego 2025; pozostałe stają się w pełni egzekwowalne od 2 sierpnia 2026.

AI Act nakazał państwom członkowskim wyznaczyć krajowe organy właściwe do nadzoru rynku do 2 sierpnia 2025 (art. 70). Polska tego nie zrobiła. Ustawa wdrażająca – ustawa o systemach sztucznej inteligencji, która ma powołać jeden centralny organ, Komisję Rozwoju i Bezpieczeństwa Sztucznej Inteligencji (KRiBSI), pełniącą funkcję zarówno organu właściwego, jak i organu nadzoru rynku oraz prowadzącą krajową piaskownicę regulacyjną – została uchwalona przez parlament i trafiła do Prezydenta. W lipcu 2026 nie została ani podpisana, ani zawetowana. KRiBSI jeszcze nie istnieje, a Polska pozostaje w zwłoce wobec terminu z art. 70.

Kto śledził temat kryptoaktywów, rozpozna ten układ. Ustawa o rynku kryptoaktywów leżała dokładnie w tym samym miejscu i została zawetowana trzykrotnie – ostatnio 11 czerwca 2026 – zostawiając Polskę bez działającej procedury CASP po zamknięciu okresu przejściowego MiCA. Ustawa o systemach SI leży teraz na tym samym biurku. To argument za tym, żeby nie budować kalendarza zgodności wokół ustawy krajowej, która nie została podpisana. (Jak ta luka wygląda po stronie krypto →)

Nic z tego nie zawiesza AI Act. To punkt, który firmy rozumieją opacznie, i wart jest postawienia wprost. AI Act jest rozporządzeniem: stosuje się bezpośrednio w Polsce i stosuje się od lutego 2025. Obowiązujące przepisy – kompetencje w zakresie AI (art. 4), praktyki zakazane (art. 5), GPAI, a od 2 sierpnia 2026 przejrzystość z art. 50 – wiążą polskie podmioty stosujące już dziś, niezależnie od tego, który organ zostanie ostatecznie wyznaczony do ich egzekwowania. Luka opóźnia aparat egzekucji, nie obowiązek.

A próżnia nadzorcza jest węższa, niż się wydaje. Regulowana firma finansowa nie jest bez nadzoru, dopóki Warszawa nie rozstrzygnie KRiBSI: jeżeli jesteś instytucją finansową KNF nadzoruje Cię jako podmiot finansowy i sięga do stosowania AI przez Twój system zarządzania wewnętrznego i ryzykiem modeli; UODO sięga tych samych modeli przez RODO; UOKiK sięga praktyk wobec klientów przez prawo konsumenckie. Luka w wyznaczeniu organu przesądza o tym, kto ostatecznie wystawi karę z AI Act. Nie przesądza o tym, czy Twój model scoringowy jest zgodny z prawem.